DIE GESCHICHTE DER KIRCHE IN 100 REPORTAGEN
Tác giả : Josef Holzer
Người dịch : Đinh Phan Cư 
                    Phạm Hồng-Lam

Phạm Hồng Lam chuyển ngữ  

TRÌNH THUẬT  44
TRUNG-CỔ VÀ NHỮNG NHÀ TƯ-TƯỞNG TỰ-DO

Thời trung-cổ mới bắt đầu có đại-học và chương-trình nghiên-cứu có hệ-thống. Đó là thêm một bằng-chứng chống lại quan-điểm coi trung-cổ chỉ toàn màu đen. Tư-duy trung-cổ hầu như chỉ khởi-phát từ Giáo-hội, nên không lạ gì khoa-học thời đó đa phần xoay quanh vấn-đề đức tin, chẳng hạn như về câu hỏi: Đức tin và lí-trí có đi đôi với nhau không, đức tin có thể giải-thích bằng lí-trí được không ?
Cho tới lúc đó tín hữu ki-tô mặc nhiên chấp-nhận tín-điều của Giáo-hội, không nghĩ suy. Qua các cuộc thánh chiến, dân phương tây tiếp-xúc và so-sánh với nhiều dân-tộc, văn-hoá, tôn-giáo khác, nên bắt đầu mới đặt vấn-đề. Học-giả Ả-rập Averoes (Ibn Ruschd) đóng vai rất quan-trọng trong việc giới-thiệu các sách vở của A-ri-stôt cho phương tây. A-ri-stôt (mất 322 trước công-nguyên) là một triết-gia ngoại-giáo và là đại-diện cho phái lí-trí, vì ông không bị ràng-buộc bởi các tín-điều ki-tô giáo. Averoes bác-bỏ quan-điểm Chúa tạo dựng vũ-trụ và linh-hồn bất tử. Tư-tưởng của A-ri-stôt đã làm sinh hoa kết quả nền triết và thần-học trung-cổ. Nhưng chủ-trương của Averoes thì trái lại bị Giáo-hội cực lực phủ-nhận dưới mọi hình-thức. Dù vậy chủ-trương của ông vẫn tồn-tại mãi cho tới thời-mới.

"CÁC NHÀ THẦN-HỌC TẢ" CHUẨN-BỊ CHO "KHAI-SÁNG"
"Khai-sáng" là một phong-trào chống Giáo-hội và kẻ thù của mạc-khải, xuất-hiện trong thế-kỉ 18, với chủ-trương xem lí-trí là nguồn-cội của mọi nhận-thức. Phong-trào này đã được chuẩn-bị từ trước bởi các nhà thần-học trung-cổ theo Averoes. Một trong những nhà thần-học đó là Bretone Peter Abaelard (mất 1142). Ông đã có nhận-định chí-lí về hoàn-cảnh thần-học thời đó khi viết về sinh-viên mình: "Họ muốn có được luận-chứng triết-học dễ hiểu và những gì có thể nắm bắt được, chứ không cần lời nói suông. Nhiều lời mà chẳng đưa suy-tư đến đâu thì chỉ là vô ích, người ta chỉ tin điều gì sau khi đã nắm bắt được nó."
Thánh Bernhard ở Clairveaux, trong một bài giảng, đã coi Abaelard là người "cố tháo gỡ đi nội-dung của đức tin ", người "cho rằng đức tin có thể hiểu hoàn-toàn bằng lí-trí". Giáo-hội kết án chủ-trương của Abaelard là lạc thuyết.
Người "tả" nặng kí nhất là giáo-sư Siger ở Brabant, dạy đại-học Paris. Ông muốn giải-thoát khoa-học ra khỏi sự "giám-hộ" của thần-học. Cũng như Averoes, ông không tin linh-hồn bất tử, không tin tự-do ý-chí, không tin việc Chúa quan-phòng và tạo dựng vũ-trụ.
Một người "tả" khác viết "Vũ-trụ và con người trên đó đã có từ bao giờ. Vũ-trụ cũng không bao giờ chấm dứt. Đức Ki-tô hoàn-thành phép lạ không phải bằng sức mạnh thần-thiêng, nhưng là nhờ nghệ-thuật ma-quái và bằng con đường tự-nhiên. Con người chết, linh-hồn cũng bị huỷ diệt."

DÒNG ĐA-MINH GỞI NGƯỜI GIỎI NHẤT
Để chận đứng "làn sóng tả" ở Paris, đặc-biệt để khoá miệng Siger, dòng Đa-minh gởi tới đại-học Paris người giỏi nhất của mình: Tô-ma nhà Aquino. Tô-ma sém bị trôi theo dòng nước, vì ông cũng muốn không những "phải tin" mà còn "có thể hiểu" nữa. Phe "đạo-đức" trong dòng qui-kết Tô-ma rối đạo, trong khi một số anh em khác lại cho ông dở-hơi vì không dám đi tới cùng. Dù tuổi cao, Albertus Magnus (Albertus đại-nhân) vì thế đã phải sang Paris để biện-hộ cho học-trò của mình là Tô-ma trước các chỉ-trích đó.

CON BÁ-TƯỚC THÀNH THẦY TU ĂN-XIN
Hình như Tô-ma nhà Aquino sinh cùng năm tử của Phan-sinh (1226). Phan-sinh trước đó chối-từ một đức tin "trên cơ-sở khoa-học" cho mình và cho dòng mình. Nhưng Giáo-hội đã tôn cả học-giả Tô-ma lẫn đệ-tử ăn-xin Phan-sinh lên bàn thánh như nhau, mà không gặp khó-khăn gì cả.

(còn tiếp nhiều kỳ)