Bà Maria Mađalena Ngọc Liên Công Chúa, vợ quan Trấn thủ dinh Tiến binh

Quan Trấn thủ đầu tiên được chúa Nguyễn cử vào giữ dinh Trấn biên từ năm 1629 là quan Phó tướng Nguyễn phúc Vinh. Quan còn trị nhậm tại Phú Yên cho tới năm 1641. Theo sử liệu, Bà Maria Mađalena Ngọc Liên Công Chúa (1596-1665), là trưởng nữ của Sãi Vương, là chị của Hoàng tử Kỳ và là mẹ của Công thượng vương (theo sử liệu Nhà Nguyễn). Năm 1614, được cha là Sãi Vương gả cho Nguyễn phúc Vinh, tước là Thanh lộc hầu, sang lập dinh Trấn biên, làm Trấn thủ đàu tiên tại Phú Yến, lại làm rể của chúa đương thời, thật là được tín nhiệm.

Sinh được hai người con, con trai làm tới chức Nội đội trưởng và con gái tên lên 13 tuổi vào năm 1645 ... Bà là vợ cả, muốn theo Công giáo, nên quan Trấn thủ dinh Trấn biên, tại Phú Yên, đã rất đồng ý cho bà Rửa tội, năm 1636, với thánh hiệu là Maria Mađalena. Lý do ông rất thích đạo Công giáo vì tại tỉnh Phú Yến, ông cho tổ chức một cuộc cãi lý giữa một giáo hữu Công giáo sốt sắng tên là Hierônimô và một nhà nho ngoại giáo trước mặt quan Trấn Thủ. Nho sĩ đuối lý phải chịu thua, vì không trả lời được một câu nào. Quan Trấn thủ rất mến đạo, nhưng vì ông chưa bỏ được các vợ lẽ, nên chưa xin Rửa tội, chỉ để bà cả Rửa tội trước.

Bà Maria Mađâlena sống đạo rất sốt sắng, nhiệt thành với việc truyền giáo. Ngoài việc lập một nhà nguyện công cộng ngay trong dinh quan Trấn thủ, bà Maria Phú Yên còn là thủy tổ các công cuộc từ thiện Bác ái xã hội Công giáo tại Việt Nam, từ năm 1636. Bà đã sáng lập ngôi nhà thương Công giáo đầu tiên, tại Phú Yên, để săn sóc, cứu chữa các bệnh nhân, đồng thời lo việc cứu giúp các tâm hồn. Hằng ngày, nhiều giáo dân đã tham gia công cuộc từ thiện bác ái Công giáo này với bà quan, nên đã giúp được rất nhiều người trở lại Công giáo. Tính đến tháng 2 năm 1640, theo bản thống kê của các giáo sĩ, số giáo dân miền Trung lên đến 15,000 tín hữu. Cũng tháng 2 năm 1640, cha Đắc Lộ từ Macao trở lại miền Trung, được tin Nguyễn phúc Lan (tức Công thượng vương kế vị ngôi chúa Sãi -1635) là người có vẻ cay nghiệt với Công giáo. Cha đã sử soạn lễ vật để đi gặp chúa Công Thượng Vương, ông liền đổi lòng tỏ ra cảm tình. Cha tới gặp Minh Đức Vương thái phi và ở lại giảng đạo. Với thời gian hơn một tháng, cha đã rửa tội được 94 người, trong đó có một ông sư và ba người thuộc gia tộc của chúa Nguyễn.

Ngày 29-3-1641, giáo sĩ Đắc Lộ từ Đà Nẵng vào Phú Yên (quê thày giảng An-rê). Trên biển giáo sĩ bị bão lớn, tưởng chừng không sống sót, Nhưng như giáo sĩ nói, Đức Chúa Trời đã cứu sống tôi, vì trong lễ Phục Sinh, 31-3-1641, giáo sĩ thấy tàu của mình đậu trong một vịnh bình yên. Tuy không biết ở cùng nào, giáo sĩ dâng lễ Phục Sinh, rồi đoàn tùy tùng nhận ra phương hướng, và trực chỉ vụng Bà-đài, tức là Xuân đài ngày nay. Quan coi cửa bể này báo cáo cho quan Trấn Thủ dinh Trấn biên (có bà cả là Maria Mađalena), ông liền sai 2 thuộc viên đi mời giáo sĩ về dinh của mình. Dọc đường nhiều tín hữu ra đón tiếp giáo sĩ rất niềm nở. Quan Trấn thủ đã tiếp đón giáo sĩ Đắc Lộ cách rất tử tế. Trong hai tháng, giáo sĩ đã đi thăm tất cả các làng lân cận trong cánh đồng Tuy An.

Cũng năm nay, 1641, bà Gioanna, dẫn cậu con út (sinh năm 1625) là Anrê, 16 tuổi (Người chứng thứ Nhất sau này) đến cho cha Đắc Lộ xin Rửa tội. Cậu được bà Maria Mađalena Ngọc Liên làm mẹ đỡ đầu. Chính bà đã tổ chức Lễ Rửa tội cho cậu Anrê tại Dinh Trấn thủ Phú Yên. Cậu đã chịu ảnh hưởng khá lớn nơi bà mẹ đỡ đầu, Maria Mađalena Ngọc Liên. Khi lấy tên Anrê đặt cho cậu, giáo sĩ Đắc Lộ tuy thầm mong cho thiếu niên ấy theo gương thánh bổn mạng, nhưng không ngờ người thiếu niên ấy sẽ tái diễn hoàn toàn cuộc đời vị Tông đồ xưa. Cậu chỉ rửa tội được 3 năm, thì đã được hạnh phúc trở nên "Nhân chứng Thứ Nhất" trong 130,000 các vị nhân chứng Tử Đạo VN!

Trong thời gian này, bà Maria Mađalena từ phủ chúa về đến Phú Yên, thì nghe đồn là chúa Thượng ra lệnh cấm đạo, bà liền vào nhà thờ, trước hết để tạ ơn Thiên Chúa đã cho bà đi về bình an, và để khuyến khích các đồng đạo, bà lên tiếng: "Hỡi anh chị em, anh chị em há chẳng biết rằng quân lính anh dũng thì phải can đảm hy sinh chết vì vua chúa của mình sao?... Chúng ta cũng vậy, ta phải can đảm hy sinh để chiến đấu cho Thiên Chúa, bênh vực lề luật của Thiên Chúa chúng ta..." Bà nói nhiều điều rất hay và sốt sắng, khiến chính cha Đắc Lộ cũng cảm thấy mạnh sức và thêm lòng hăng say bênh vực Thánh Danh Chúa Giêsu.

Sau khi khuyến khích bổn đạo, bà trở về dinh Trấn biên. Hôm sau, bà mời cha Đắc Lộ vào dinh dâng lễ cho rất đông đảo giáo dân trong họ hàng bà. Quan Trấn thủ tiếp đón giáo sĩ rất nồng hậu. Lễ xong giáo sĩ phải ở lại trong dinh 4 ngày liền. Trong những ngày đó, giáo sĩ phải ôn khảo lại giáo lý và ban phép Rửa tội cho hơn 90 người. Trong số đó có cả em gái quan Trấn Thủ và cậu Anrê (sau 3 năm, cậu này được tử đạo, trở thành Nhân chứng Thứ Nhất). Ông rất hài lòng và tuyên bố là ông muốn cho cả nhân dân trong Trấn được Rửa tội hết!

Năm 1643-1644, chồng bà là quan Trấn thủ Nguyễn phúc Vinh từ Phú Yên đổi về Quảng Nam, bà Maria Mađalena Ngọc Liên còn ở lại Phú Yên một thời gian. Bà gặp ông Trấn thủ mới rất ghét Công giáo. Ông thấy đoàn thầy giảng hoạt động có hiệu quả, nhiều người ngoại đến khiếu nại với ông, ông liền sai người đi lùng bắt các thầy. Lính không nể vì cả nhà bà Maria Mađalena, mặc dầu bà là người Hoàng tộc, và là vợ của vị trấn thủ trước. Chúng xông vào nhà bà, lục lọi từng phòng, để tìm các thầy giảng...  Sau bà về ở Quảng Nam, bà lập một nhà thờ ở cách Hội An chừng nửa dặm, làm nhiều việc đạo đức, từ thiện, giúp nhiều người trở lại Công giáo. Trong cuộc cấm đạo thời chúa Hiền năm 1665, mặc dầu tuổi tác già yếu và không vì nể dòng dõi quí phái, bà cũng bị bắt, bị đánh đập cực khổ đến nỗi trong một phút yếu hèn, bà trót chối đạo; song khi về tới nhà, bà thống hối, ăn năn, khóc lóc thảm thiết, và tìm đến giáo sĩ để xưng tội. Được cha bề trên Louis Chevreuil giải tội cho...  Sau đó, người ta không biết bà chết bao giờ và trong hoàn cảnh nào. Chỉ biết có lẽ bà chết sau năm 1665, thọ 69 tuổi. (Người Chứng thứ Nhất - của Phạm đình Khiêm -  NCTN - tr.54-88).