“Hai vị giáo hoàng của thời điểm này không thể được gán cho tội bàng quang, thủ mưu, hay đồng lõa với kẻ đàn áp”.

Mạng Điện Toán Toàn Cầu Zenit phỏng vấn sử gia Allesandro Duce

Rome, ngày 17.11.2006 – Một cuốn sách mới được phát hành đã hồi phục cuộc tranh cải về tiến trình phong chân phước cho ĐGH Piô XII. Tập sách “La Santa Sede e la questionaire ebraica (1933-1945)” (Tòa Thánh và vấn đề người Do Thái (1933-1945) được viết bởi sử gia Alessandro Duce, giáo sư môn lịch sử về mối quan hệ quốc tế tại trường Đại Học Parma, và được phát hành bởi nhà xuất bản Studium.

Duce tận dụng văn khố của Tòa thánh cũng như những nguồn ngoại giao Ý mà ít ai biết đến. Một trong những vấn đề được sách tiết lộ là các nỗ lực mà Vatican đã thực hiện để giúp đưa người Do Thái ở Âu châu sang Châu Mỹ, cũng như hành động chống đối của Tòa Thánh đối với việc ban luật chống người Do Thái ở miền Trung và Đông Châu Âu.

Sự giới thiệu sách tại Roma gần đây cũng đã đánh thức cuộc tranh cải xung quanh tiến trình phong chân phước ĐGH Piô XII. Nhiều tin tức từ báo, đài cho rằng Đức Hồng Y Jose Saraiva Martins, tổng trưởng Thánh Bộ Đặc Tránh Án Phong Thánh, tuyên bố rằng “án phong thánh” của ĐGH Piô XII đã bị “ngừng”.

Khi được ZENIT đặt vấn đề, phát ngôn viên cho nỗ lực phong chân phước ĐGH Piô XII, Linh mục Dòng Tên Peter Gumble, cho hay ĐHY Saraiva Martins đã yêu cầu cha tuyên bố rằng ngài “đã chưa từng đưa ra một lời tuyên bố khẳng định rằng “án phong thánh” của ĐGH Piô XII bị ‘ngừng’”.

Cha Gumpel cũng đã phê bình một bài báo được đăng ngày 26.10 trong tờ Il Corriere della Sera cho rằng sách của Duce là chỉ trích ĐGH Piô XII, “trong khi rõ ràng là có hàng trăm trang sách trình bày tài liệu chứng minh cách và mức độ mà các ĐGH Piô XI và đặc biệt ĐGH Piô XII đã làm cho người Do Thái”.

Để hiểu rõ vấn đề hơn, ZENIT đã phỏng vấn giáo sư Duce.

Vấn: Cuốn sách này mất hết 5 năm nghiên cứu. Lý do gì đã thúc đẩy ông tham khảo sâu xa hơn về mối quan hệ giữa Tòa Thánh và “vấn đề người Do Thái”?

GS. Duce: Từ việc xem xét kỹ lưỡng rất nhiều công trình nghiên cứu và văn khố sẵn có, tôi đã đi đến một lập trường: Không có bất cứ môt công trình nghiên cứu hệ thống và chặt chẻ nào về lối hành xử của Tòa Thánh và các cơ cấu ngoại giao của Tòa Thánh trong hết khoảng thời gian và địa lý mà sự bạo hành của phong trào Nazi và sự chống đối người Do Thái được biểu hiện. Tôi đã nỗ lực điền vào chỗ trống này; tôi không dám nói là tôi đã thành công.

Vấn: Kết luận của quá trình nghiên cứu của ông như thế nào? Mối quan hệ giữa các ĐGH Piô XI và Piô XII với người Do Thái như thế nào? Các ngài đã cư xử như thế nào trước những luật kỳ thị chủng tộc và sự đàn áp người Do Thái?

GS. Duce: Trong những năm diễn ra sự đàn áp, mối quan hệ giữa những người cao nhất trong cộng đồng Do Thái và Vatican ngày càng thường xuyên và mãnh liệt. Hai vị giáo hoàng của thời điểm này không thể được gán cho tội bàng quang, thủ mưu, hay đồng lõa với kẻ đàn áp.

Vấn: Một bài báo được đăng ngày 26.10 trong Il Corriere della Sera cho rằng sách của ông duy trì quan điểm về ĐGH Piô XII là người “lưỡng lự, cô lập” thậm chí bất động, ngài “không thể bảo vệ tín đồ hay tu sĩ khỏi nạn đàn áp và sự tử vì đạo”. Phải chăng đây là kết luận từ việc nghiên cứu của ông?

GS. Duce: Về bản chất thì nhận xét của nhà báo chính xác và thích hợp, nhưng cần có sự cắt nghĩa, đó là một cách đọc cụ thể, được đặt trong bối cảnh của các sự kiện.

Việc ĐGH Piô XII không thể bảo vệ chính tín đồ và tu sĩ khỏi sự bạo hành của đảng Xã hội chủ nghĩa quốc gia nên làm cho chúng ta suy gẫm. Phải chăng chúng ta có thể mong chờ một người không có đủ sức để bảo vệ “đàn chiên của mình” lại có khả năng cứu người “hàng xóm”?

Bối cảnh thời đại là sự đàn áp ở hai khía cạnh: chống đối người Công giáo, nói chung chống đối tôn giáo, và chống đối người Do Thái. Tôi nghĩ vô ích khi nói rõ là điều thứ hai kinh khủng và dữ tơn hơn điều thứ nhất.

Vấn: Trong dịp giới thiệu sách của ông đã có một số tiếng nói ủng hộ việc ngừng tiến trình phong chân phước ĐGH Piô XII. Ý kiến của ông đối với việc này như thế nào?

GS. Duce: Việc nghiên cứu của tôi không có mục tiêu là ảnh hưởng đến tiến trình phong chân phước ĐGH Piô XII. Chính tôi phải thừa nhận tôi không biết chính xác những điều kiện của tiến trình này, và hiện nay nó đang ở điểm nào.

Tôi đã nêu bật hàng trăm tài liệu, trong đó có nhiều tài liệu trước đây chưa được biết tới. Tôi không loại trừ việc một số trong đó có thể bổ ích cho công việc của ủy ban đảm trách việc phong chân phước.

Đối với tôi công việc “lịch sử” đã rất gian khổ; tôi không có ý định nào muốn đảm trách luôn việc của ủy ban này.

Vấn: Cuối sách của ông có một chương mang tên “Chiến dịch từ thiện”. Ông có thể giải thích nó hay không?

GS. Duce: “Chiến dịch từ thiện” là một cụm từ có hiệu lực và tích cực mà các đại diện có chức quyền tại Vatican đã sử dụng trong một số trường hợp. Nó muốn nêu bật hành động được thực hiện bởi Tòa Thánh trong thời điểm xung đột để bảo vệ các nạn nhân: tìm kiếm những người thất lạc; thông tin; giúp những người bị giữ lại; hỗ trợ việc di cư; giúp đỡ kinh tế cho các gia đình, tù nhân, người bị trục xuất, v.v.

Rõ ràng đây là nỗ lực vĩ đại và kéo dài được duy trì bởi các cơ quan Vatican mà, tuy thế, không được kết hợp với những mục tiêu  này. Giáo hội Roma muốn hỗ trợ mọi khía cạnh bất kể tôn giáo, quốc gia, hay chủng tộc. Trong vô số nạn nhân còn có người Do Thái.

Rev Antôn Lê Ngọc Đức Phúc, SVD, chuyển dịch theo tài liệu của Zenit ngày 17/11/2006 - Thoidiemmaria.net