CHƯƠNG III
THƯ GỬI GIÁO ĐOÀN PHILIPHÊ: NGUỒN GỐC, KẾT CẤU,
NỘI DUNG VÀ THỜI GIAN BIÊN SOẠN
----------------------------------------------------
MỘT BỨC THƯ DUY NHẤT HAY NHIỀU THƯ CHẮP NỐI VỚI NHAU?
Khi đọc thư gửi giáo đoàn Philiphê, chúng ta nhận thấy thư bị ngắt quãng ở chương 3,2 và chương 4,10. Lời tố cáo các kẻ thù ngḥch thánh Phaolô trong chương 3 đã không được chuẩn bị trong hai chương đầu thư. Văn bản chương 4,10-20 khai triển đề tài cám ơn tín hữu Philiphê v́ì sự trợ giúp tài chánh quảng đại của họ cũng đến đột ngột sau lời kết: ”Những gì anh cḥ em đã học hỏi, đã lãnh nhận, đã nghe, đã thấy ở nơi tôi, thì haơy đem ra thực hành, và Thiên Chúa là nguồn bình an sẽ ở với anh chị em” (4,9). Nghĩa là sự kiện thư gửi tín hữu Philiphê gồm ba đơn vị văn chương độc lập với nhau: thứ nhất 1,1-3,1 cộng với 4,2-7.21-23; thứ hai 3,2-4,1.8.9; thứ ba 4,10-20, khiến cho nhiều học giả nêu lên vấn nạn: thư gửi giáo đoàn Philiphê là một bức thư duy nhất hay chắp nối nhiều thư của thánh Phaolô? Sự độc lập giữa ba đơn vị văn chương kể trên lại còn rõ ràng hơn nữa, khi chúng ta so sánh các bối cảnh của ba đơn vị văn chương liên quan tới cuộc sống của cộng đoàn Philiphê và cuộc sống của thánh Phaolô.
Đơn vị văn chương thứ nhất cho thấy giáo đoàn Philiphê không gặp nguy cơ chia rẽ nội bộ nào. Dĩ nhiên thánh Phaolô khuyến khích tín hũu duy trì lòng trung thành với Tin Mừng và chiến đấu cho sự hiệp nhất, nhưng ở đây là chống lại các địch thù từ bên ngoài đang bách hại giáo đoàn (1,27-30). Chắc hẳn thánh nhân ám chỉ sự thù ngḥch của người ngoại giáo, sự thù ngḥch mà ngài cũng đã từng gánh chịu, khi rao giảng Tin Mừng tại Philiphê (Pl 1,30 so sánh với 1 Tx 2,2). Riêng thánh nhân hiện đang ở trong ngục (Pl 1,7) và chờ ngày ra trước tòa án với lòng tin tưởng (1,12-26; x. 1,30; 2,17.23.25.30).
Trong chương 3 lòng trung thành với Tin Mừng của tín hữu giáo đoàn xem ra ḅ đe dọa. Tin Mừng tự do không bị ràng buộc bởi luật lệ Do thái, mà thánh nhân đã rao giảng cho họ, giờ đây bị tấn công ngay trong nội bộ của cộng đoàn. Nguy cơ chia rẽ ở ngay trong lòng giáo đoàn, vì sự hiện diện của các thừa sai kitô gốc Do thái thù nghịch thánh nhân. Họ muốn áp đặt luật lệ cắt bì trên tín hữu Philiphê (3,2-3), phô trương nguồn gốc do thái của họ (3,4-6) cũng như tự đắc là những người toàn thiện đã đạt đỉnh trọn lành (3,12 tt.). Mặt khác sự kiện văn bản không nhắc gì tới việc thánh nhân bị tù cho thấy ngài đã được tự do.
Đơn vị sau cùng 4,10-20 đề cập tới việc trợ giúp tài chánh chỉ có thể nối liền với hai chương đầu thư. Nếu qủa thật như vậy, hóa ra thánh Phaolô đã đợi qúa lâu mới cám ơn tín hữu Philiphê về số tiền mà họ đóng góp trong cuộc lạc quyên để trợ giúp giáo đoàn mẹ, và đã được họ ủy thác cho Epafrodite đem về cho thánh Phaolô. Thật ra trong thời gian này tín hữu Philiphê đã biết tin Epafrodite bị đau nặng gần chết, và Epafrodite cũng biết thánh Phaolô âu lo vì những chuyện xảy ra trong cộng đoàn Philiphê ( 2,25-30). Nghĩa là đã có người đem thư qua lại giữa thánh Phaolô đang bị cầm tù và tín hữu giáo đoàn Philiphê. Vậy tại sao thánh Phaolô lại qúa chậm trễ trong việc cám ơn tín hữu như thế? Mặt khác ngay cả khi văn bản 4,10-20 có gắn liền với hai chương đầu thư đi nữa, người ta cũng phải ngạc nhiên vì trong chương 1,12-26 khi cho tin về tình trạng tù đầy của ḿnh và nhấn mạnh tới mối dây gắn bó ràng buộc giữa ngài và tín hữu, thánh Phaolô không nhắc gì tới số tiền đã nhận được. Đặc biệt là trong chương 2,25-30 khi nhắc tới Epafrodite và ca ngợi sự trợ giúp qúy báu của anh đối với ngài, thánh Phaolô cũng không đề cập tới sự trợ giúp mà tín hữuu Philiphê đã gửi anh Epafrodite đích thân đem tới cho thánh nhân.
Cho tới nay, giới học giả đã không tìm ra lời giải thích nào thỏa đáng cho các khúc mắc trên đây. Các học giả chia thành hai phe đối ngḥch nhau. Một số học giả cho rằng các ngắt quãng trong thư là do sự kiện thánh nhân đọc thư cho thư ký viết trong nhiều lần khác nhau, hay vì các tâm tình của ngài đổi thay. Do đó, mặc dù có các khúc mắc, bức thư vẫn duy nhất. Các học giả khác lại cho rằng các ngắt quãng (3,2: 4,10) và bối cảnh khác nhau trong văn bản cho phép nghĩ rằng thư gửi giáo đoàn Philiphê gồm nhiều thư khác nhau thánh Phaolô đã viết cho tín hữu Philiphê. Sau khi ngài qua đời, tín hươu đã nhập tất cả lại làm một. Đặc biệt có học giả cho rằng thư gửi giáo đoàn Philiphê gồm hai thư: một thư viết từ trong tù, tức các chương 1-2 và 4; và một thư có tính cách tranh luận, chương 3. Cuơng có học giả nghĩ rằng thư gửi giáo đoàn Philiphê gồm ba thư. Nếu sắp xếp theo thứ tự thời gian, bức thư đầu tiên là chương 4,10-20 trong đó thánh nhân cám ơn tín hữu về sự đóng góp của họ cho giáo đoàn mẹ Giêrusalem. Tiếp đến bức thư thứ hai gồm hai chương đầu cộng thêm văn bản 4,2-7.21-23. Và bức thư thứ ba gồm chương 3 trong đó thánh Phaolô khuyên tín hữuu cảnh giác đối với nhóm kitô hươu gốc do thái đang tìm cách áp đặt luật lệ Môshê trên cuộc sống của họ.
Trước nhiều lập trường khác nhau như thế, phải kết luận như thế nào đây? Các lý do đối ngḥch xem ra khá mạnh và không cho phép chúng ta chấp nhận lập trường thứ nhất coi thư gửi giáo đoàn Philiphê là một bức thư duy nhất. Chúng cũng cho phép chúng ta tách rời chương 4,10-20 khỏi văn bản của thư. Vì thế lập trường coi thư gửi giáo đoàn Philiphê gồm ba thư khác nhau được nhập thành một, xem ra hữu lý nhất. Tuy nhiên, những khúc mắc liên quan tới việc biên soạn vẫn còn , vì các học giả đã không t́m ra các giải đáp thỏa đáng. Nói cách khác không ai hiểu lý do tại sao lá thư tranh luận ở chương 3 lại xen kẽ giữa bức thư viết trong tù và bức thư cám ơn (4,10-20). Nghĩa là vấn đề vẫn còn bỏ ngỏ.
Liên quan tới nơi chốn và thời gian sáng tác thư gửi giáo đoàn Philiphê, vấn đề trở thành phức tạp hơn với giả thiết ba thư. Bởi vì phải xác đ̣nh thánh Phaolô đã viết bức thư cám ơn tín hữu, bức thư trong tù và bức thư tranh luận ở đâu và khi nào. Lập trường truyền thống cho rằng thánh nhân đã viết thư tại Roma. Có nhiều lý do cho phép nghĩ như thế. Trước hết bởi vì thánh Phaolô đã bị giam tù hai năm tại thủ đô đế quốc, như viết trong chương 28,30 sách Công vụ. Trong thư gửi tín hữu Philiphê thánh Phaolô khẳng định nhiều lần là ngài đang bị tù và chờ ngày ra tòa. Ngoài ra thánh nhân nói tại dinh vua quan cũng như ở mọi nơi khác người ta đều biết ngài mang xiềng xích vì Đức Kitô (1,13), và ngài đại diện cho những anh cḥ em thuộc cung điện của hoàng đế, để gửi lời thăm các tín hữu. Tất cả những yếu tố này cho phép chúng ta nghĩ tới quan quân canh phòng các cửa ra vào thủ đô, cũng như hoàng cung, và vì thế cho rằng Roma là nơi biên soạn thư.
Mặc dầu thư cho biết là tín hữu Philiphê nghe tin Epafrodite bị đau nặng gần chết, nhưng sau đó đã lành bệnh và hay tin tín họ đã lo lắng cho số phận của mình (2,25-30). Nhưng giữa Roma và Philiphê có khoảng cách qúa xa tới 1.300 cây số, không thể liên lạc thường xuyên được. Ngoài ra thời gian thánh Phaolô bị tù tại Roma xẩy ra mãi về sau này. Trong thư thánh Phaolô cho tín hữu Philiphê biết ngài hy vọng sau khi được tự do có thể đến thăm họ (2,24). Đây là chi tiết trùng hợp với những gì viết trong thư gửi giáo đoàn Côrintô liên quan tới dự án truyền giáo tới Hy Lạp, nghĩa là trong thời gian trước khi thánh Phaolô bị tù tại Roma. Nội dung của thư cho chúng ta cảm tưởng từ ngày rời Philiphê thánh Phaolô đã không trở lại thăm giáo đoàn này lần nào. Nhưng nếu thánh nhân đã viết thư Philiphê từ Roma, thì trước đó ngài đã thăm giáo đoàn ít nhất là hai lần (x. 2 Cr 7,5; Cv 20,1-6). Tuy nhiên, trong cuộc đời truyền giáo của mình thánh Phaolô đã nhiều lần tù đày, do đó các yếu tố liên quan tới quan quân, dinh tổng trấn, và giới chức hành chánh của hoàng đế không hẳn phải bắt buộc chúng ta nghĩ tới thủ đô Roma. Bởi vì trong các tỉnh xa của đế quốc cung cách tổ chức cũng giống như tại thủ đô.
Có hai giả thuyết: thứ nhất thánh Phaolô viết thư cho tín hữu Philiphê từ Cesarea, và thứ hai từ Êphêxô. Sự kiện thánh nhân bị tù tại Cesarea khoảng hai năm (Cv 23,23-24,27) là lý do duy nhất biện minh cho giả thuyết thứ nhất, nhưng nó không giải quyết được các vấn nạn giống trường hợp của Roma. Do đó, giả thuyết đáng tin cậy hơn cả là thánh Phaolô đã viết thư cho giáo đoàn Philiphê từ Êphêxô, nằm cách Phiiphê không xa. Chính vì thế nên thánh nhân mới có thể thường xuyên liên lạc với giáo đoàn Philiphê. Ngoài ra chính tại Êphêxô mà thánh Phaolô đã có chương tŕnh viếng thăm các giáo đoàn vùng Macedonia và Côrintơ (x. 1 Cr 16,5; 2 Cr 1,15). Tại Êphêxô có dinh quan toàn quyền, tòa án, và rất nhiều nhân viên hành chính của hoàng đế.
Nhưng vấn nạn đặt ra ở đây là có thật thánh Phaolô đã bị cầm tù tại Êphêxô không? Nếu đã có thể chứng minh được th́ lại chẳng có khúc mắc liên quan tới nơi sáng tác thư gửi tín hữu Philiphê. Nhưng tình trạng nghiên cứu hiện nay không cung cấp cho chúng ta dữ kiện nào chắc chắn. Vì thế vấn đề vẫn còn bỏ ngỏ. Tuy sách Công Vụ không nhắc tới, nhưng chúng ta có thể tin rằng thánh nhân đã bị tù tại Êphêxô. Trong chương 11,23 thư thứ hai gửi giáo đoàn Côrintô thánh Phaolô nói ngài đã nhiều lần bị xiềng xích, nghĩa là trong thời gian trước khi bị cầm tù tại Cesarea và Roma. Và thánh nhân tâm sự với tín hữu Côrintô trong chương 1,8 cùng thư như sau: ”Thật thế, thưa anh chị em, chúng tôi không muốn để anh chị em chẳng hay biết gì về nỗii gian truân chúng tôi gặp bên Asia: chúng tôi đã phải chịu đựng qúa mức, qúa sức chúng tôi đến nỗi không còn hy vọng sống nổi nữa”.
Liên quan tới thời gian sáng tác, bức thư cám ơn (4,10-20) được thánh Phaolô viết trong ngục tại Êphêxô, ngay sau khi thánh nhân nhận được số tiền quyên góp của tín hữu Philiphê do Epafrodite đem tới, vào năm 56. Lá thư trong ngục (1,1-3,1a và 4,2-7.21-23) được thánh nhân viết ra ít lâu sau đó, trong tư cách là người bị tù tội vì Chúa Kitô, chắc hẳn sau một hai phiên tòa (1,12-13). Epafrodito đã trợ giúp thánh nhân một thời gian và sau đó được gửi trả về giáo đoàn Philiphê mang theo thư của thánh nhân cho tín hữu (2,25-30). Lá thư tranh luận (3,1b-4,1) được thánh nhân biên soạn sau khi ra khỏi tù và biết các nguy cơ do phong trào thừa sai kitô gốc do thái đang gây ra cho tín hữu cộng đoàn Philiphê. Chúng ta cũng có thể nghĩ rằng vừa được tự do thánh Phaolô đã tới thăm tín hữu Philiphê ngay và tận mắt chứng kiến sức tàn phá của nhóm thừa sai kitô gốc do thái (x. 2 Cr 7,5). Sau đó ngài đi Côrintô và từ đây viết bức thư tranh luận cho tín hữu Philiphê dặn họ ”coi chừng quân chó má, lũ thợ xấu và bọn bị thiến hoạn!” Chúng ta đang ở trong năm 57. Nghĩa là bức thư tranh luận này được viết cùng thời với thư gửi giáo đoàn Roma.
Đức Ông Linh-Tiến-Khải