CHƯƠNG IV
CÁC MẤU ĐIỂM THẦN HỌC TRONG THƯ GỬI GIÁO ĐOÀN PHILIPHÊ
----------------------------------------------------
CÁC LỜI KHUYÊN NHỦ TÍN HỮU PHILIPHÊ
Trong 26 câu đầu của chương 1 thư gửi giáo đoàn Philiphê thánh Phaolô đã cho tín hữu biết một số tin tức liên quan tới cuộc sống của ngài. Từ chương 1,27 tới chương 2,18 là phần thánh nhân khuyên nhủ tín hữu. Phần này gồm 4 đơn vị văn chương. Đơn vị thứ nhất (1,27-30) tập trung vào đề tài cuộc chiến đấu cho lòng trung thành với Tin Mừng trước các áp lực và thù nghịch ngoại tại; đơn vị thứ hai (2,1-4) đề cập tới sự hiệp nhất trong Giáo Hội; đơn vị thứ ba (2,5-11) là một bài thánh ca kitô học, mở đầu với lời khuyến khích: ”Anh chị em hãy có thái độ sống xứng đáng với Tin Mừng của Chúa Kitô”; đơn vị thứ tư (2,12-18) tóm tắt các lời nhắn nhủ này giúp chúng ta hiểu tình trạng sống của tín hữu giáo đoàn Philiphê. Đó là sự hiện diện đáng sợ của các địch thù từ bên ngoài (1,28), và sự chống đối từ bên trong không được thánh nhân xác định (2,1 tt.,). Nhưng cũng có những lời kêu gọi tổng quát có thể được coi như những lời nhắn nhủ có giá trị đối với mọi cộng đoàn kitô sống trong mọi thời đại. Dầu sao chúng cũng diễn tả tinh thần mục vụ hăng say của thánh tông đồ đối với tín hữu Philiphê.
Phần khuyên nhủ này mở đầu với lời mời gọi: ”Anh chị em hãy có thái độ sống xứng đáng với Tin Mừng của Đức Kitô”. Công thức này cũng được thánh Phaolô dùng trong các thư khác. Chẳng hạn trong thư gửi giáo đoàn Thêxalônica thánh nhân khuyên nhủ tín hữu sống xứng đáng với Thiên Chúa: ”Chúng tôi đã khuyên nhủ, khích lệ, van nài anh chị em sống xứng đáng với với Người” (1 Tx 2,12). Trong thư gửi giáo đoàn Roma thánh nhân xin tín hữu dành cho chị Phêbê sự tiếp đón xứng đáng với ”các thánh” (Rm 16,2). Ở đây thánh Phaolô mời gọi tín hữu Philiphê sống theo một mực thước mới: đó là cuộc sống của họ phải phù hợp với thực tại mới do Tin Mừng liên quan tới cái chết và sự sống lại của Đức Kitô đã mở ra cho họ. Nói cách khác, tín hữu Philiphê phải sống theo các giá trị của Tin Mừng.
Trong thực tế lời mời gọi này có ý nghĩa gì? Chính bối cảnh cộng đoàn giúp giải thích nội dung của nó. Sự thực là tín hữu cộng đoàn Philiphê đang bị thử thách vì thái độ gây hấn của những kẻ thù nghịch vô danh (c.18). Chắc chắn đây là các thù địch từ bên ngoài. Sự khổ đau mà tín hữu Philiphê phải gánh chịu được văn bản nói tới ở đây giả thiết môi trường chống đối và bách hại kitô hữu. Chắc hẳn các tín hữu kitô Philiphê bị người ngoại giáo tấn công. Tưởng cũng không nên quên rằng tục tôn thờ hoàng đế Roma rất thịnh hành trong thành phố Philiphê. Và sự kiện tín hữu tuyên xưng ”Đức Giêsu Kitô là Chúa” (2,11) khiến cho họ đi ngược dòng đời, và vì thế họ bị bắt bớ. Do đó thánh Phaolô khuyên họ kiên trì chiến đấu bảo vệ lòng tin và trung thành sống theo các giá trị Tin Mừng, mà họ đã nhận lãnh. Ơn cứu độ buộc tín hữu phải có thái độ can đảm đó. Nhưng để có thể chiến đấu một cách hữu hiệu chống lại các thù nghịch và bắt bớ ấy, tín hữu trong cộng đoàn phải hiệp nhất với nhau: phải đồng tâm nhất trí, một lòng một ý. Tín hữu giáo đoàn Philiphê phải xếp thành đội ngũ vuông vắn, chung lưng đấu cật như một đoàn quân xếp hàng vào trận, vững chắc, không hốt hoảng khiếp sợ, không có một kẽ hở nào cho phép địch quân có thể lợi dụng được mà phá vỡ đội ngũ. Thánh Phaolô muốn được yên tâm, nhưng sự kiện có đến thăm tín hữu để tận mắt quan sát tình hình hay phải sống xa họ trong giai đoạn khó khăn này, đối với thánh nhân đều như nhau. Ngài liên đới vô điều kiện với họ. Điều quan trọng duy nhất là lòng cương quyết và ý chí phấn đấu của họ trong cuộc chiến bảo vệ lòng tin này.
Tuy nhiên thánh Phaolô không chỉ tung ra các lời mời gọi huy động tinh thần tín hữu Philiphê, mà còn muốn tạo ra nơi họ một lương tâm kitô sáng suốt nữa. Thật thế, thánh nhân mở ra trong tâm trí tín hữu các chân trời hiểu biết rộng rãi. Ngài cho họ biết rằng sự trung thành tích cực của họ trong gian lao thử thách và bắt bớ là dấu chỉ tỏ tường họ được tiền định cho ơn cứu độ, trong khi những kẻ bách hại họ sẽ phải hư mất đời đời (c.28b). Ai biết nhìn các biến cố với đôi mắt lòng tin, sẽ khám phá ra ý nghĩa thẳm sâu này: đó là tương lai cứu rỗi sẽ chờ đón những tín hữu bị bách hại nhưng vẫn bất khuất, không uốn gối đầu hàng, trái lại những kẻ áp bức sẽ chịu số phận hư hoại. Ngày Thiên Chúa phán xử thời sau hết sẽ theo tiêu chuẩn lật ngược tình thế lịch sử hiện nay. Đây cũng là điều thánh Phaolô khẳng định trong chương 1,4-7 thứ thứ hai gửi tín hữu Thêxalônica: ”Chúng tôi hãnh diện về anh chị em trước mặt các Giáo Hội của Chúa, vì anh chị em sẽ được coi là xứng xáng được tham dự Nước Thiên chúa, chính vì Nước Thiên Chúa mà anh chị em chịu đau khổ. Qủa là điều công minh nếu Thiên Chúa báo oán, nghĩa là bắt những kẻ gây ra gian truân cho anh chị em, phải chịu gian truân và cho anh chị em là những người chịu gian truân được nghỉ ngơi với chúng tôi. Việc ấy sẽ xẩy ra khi Chúa Giêsu từ trời xuất hiện cùng với các thiên thần dũng mạnh của Người”.
Điều thứ hai thánh Phaolô muốn cho tín hữu Philiphê biết đó là Thiên Chúa muốn như thế và cho phép những gian truân quẫn bách ấy xảy ra cho họ trong cuộc sống đức tin để họ ý thức dấn thân chiến đấu và trung kiên sống theo các giá trị Tin Mừng. Chính các gian truân bắt bớ ấy minh chứng cho thấy lòng tin của họ là xác tín tinh tuyền đích thực hay chỉ là một thói quen gia truyền, thuộc lòng, thiếu ý thức, vô thưởng vô phạt, vô trách nhiệm và thiếu dấn thân, một món đồ trang sức tinh thần, một yếu tố văn hóa có thì hay, không có cũng chẳng sao. Kitô hữu không phải là nạn nhân của một định mệnh tàn ác, cũng không phải là nạn nhân của một tai gương không tránh thoát được, lại càng không phải là nạn nhân của sự tình cờ vô nghĩa. Cũng giống như mọi sự lựa chọn khác, lòng tin kéo theo những hệ lụy âm hưởng trên toàn cuộc sống con người. Vì thế thánh Phaolô cho tín hữu Philiphê biết rằng sống trung thực với lòng tin là dám đi ngược dòng đời. Khi dám đi ngược dòng đời là tín hữu cũng đương nhiên gặp các chống đối và thử thách bắt bớ. Nhưng trung thành hay phản bội lòng tin trong gian lao thử thách bắt bớ là sự kiện định đoạt ơn cứu độ hay sự hư mất đời đời của họ. Và tất cả mọi sự đều nằm trong chương trình của Thiên Chúa Cha và tuy xem ra mâu thuẫn, nhưng nó là dấu chỉ của ơn thánh: ”Qủa thế, nhờ Đức Kitô chẳng những anh chị em đã được phúc tin vào Người, mà còn được phúc chịu đau khổ với Người nữa”. Viễn tượng thánh Phaolô mở ra cho tín hữu Philiphê là viễn tượng cái chết làm chứng cho lòng tin, viễn tượng của cuộc tử đạo, Chính khi chịu khổ đau bắt bớ tù tội, chèn ép và chết vì tin vào Tin Mừng, tín hữu được hoàn toàn trở nên giống Chúa Kitô Cứu Thế.
Lý tưởng chết vì đạo đã hiện hữu trong Kinh Thánh Cưu Ước, như trình bầy trong sách Macabây. Vì trung thành với niềm tin vào Giavê Thiên Chúa và lề luật Ngài ban qua ông Môshê, nhiều tín hữu Do thái sống vào thế kỷ thứ II trước công nguyên đã nhất quyết thà chết chứ không tuân hành lệnh vua Antiocô IV Epifane bắt họ phải chối bỏ Giavê Thiên Chúa, cúng bái cho các thần ngoại giáo hy lạp, ăn thịt heo ô uế và phạm lề luật Môshê. Trình thuật cuộc tử đạo của bẩy anh em trong chương 7 sách Macabây II là thí dụ điển hình minh chứng cho lòng tin sắt đá đó của tín hữu Do thái. Chính vì không chịu chối bỏ Giavê Thiên Chúa nên thầy cả Mattatia Macabây đã cùng với các con nổi lên chống lại ách thống trị của đế quốc Hy Lạp muốn hy lạp hóa xã hội Do thái, tru diệt niềm tin vào Giavê Thiên Chúa và bắt dân Do thái theo thói tục đa thần. Hai sách Macabây thuộc loại văn chương kháng chiến trong Kinh Thánh Cựu Ước. Nó không chỉ là cuộc chiến chính trị, xã hội, kinh tế và văn hóa, mà còn là cuộc chiến tôn giáo, cuộc chiến bảo vệ lòng tin tinh tuyền vào Thiên Chúa duy nhất chống lại chế độ đa thần.
Lý tưởng truyền thống tử vì đạo này cũng được trình bầy trong Tân Ước. Các môn đệ Chúa Kitô được mời gọi hiên ngang trung thành với Tin Mừng cho tới chết, bất chấp mọi gian lao, thử thách, bắt bớ và khổ đau, như ghi trong Phúc Âm thánh Mạccô chương 8,34-35: ”Ai muốn theo Ta phải từ bỏ chính mình, vác thập giá mình mà theo. Qủa vậy, ai muốn cứu mạng sống mình, thì sẽ mất, còn ai liều mạng sống mình vì Ta và vì Tin Mừng, thì sẽ cứu được mạng sống ấy”. Chính Chúa Giêsu cũng đã ý thức được các hệ lụy của lòng tin vào Tin Mừng Ngài rao giảng và biết Ngài sẽ bị giết, nên đã ba lần báo trước cho các môn đệ biết. Ngài chuẩn bị và khuyến khích các ông chấp nhận cái luận lý của lòng tin vào Thiên Chúa. Thánh Phaolô cũng duy trì lý tưởng ấy của lòng tin kitô và muốn cho tín hữu Philiphê chia sẻ lý tưởng này với thánh nhân. Đây là lý tưởng hoàn toàn xa lạ với nền văn hóa và tâm thức hy lạp của họ. Ngài nêu bật sự kiện họ cũng đang noi gương ngài bước đi trên cùng con đường thập giá (c.30). Tuy hoàn cảnh bên ngoài có khác, nhưng cuộc tử đạo là một, vì tín hữu Philiphê cũng như thánh Phaolô đều đang chiến đấu vì Chúa Kitô và vì Tin Mừng của Chúa.
Đức ông Linh-Tiến-Khải